Filosofisch opruimen


Heeft opruimen met filosofie te maken? Opruimen is immers vooral een praktische bezigheid, terwijl filosofie, wijsbegeerte vind ik een mooier woord, als theoretisch en abstract wordt gezien. Sommigen – hoe oneerbiedig – vinden filosofie zelfs slechts tijdverdrijf voor mensen die met hun hoofd in de wolken lopen.
Hoe kan filosofie dan ‘neerdalen’ naar ons leven van alledag? Wat kunnen we uit de wijsbegeerte gebruiken om als steun te dienen bij het organiseren van onze leefomgeving?

Ieder van ons heeft op de een of andere manier overtuigingen die het leven richting geven. Zo kunnen we ideeën over de zin van ons bestaan hebben, of in ieder geval daarnaar op zoek zijn. Of geloven we dat er wel of geen God is, zijn we ons bewust van goed en kwaad of maken we ons de laatste tijd misschien wel druk over de klimaatcrisis en onze rol daarin als aardbewoners.
Een kenmerk van filosofie is dat het fundamentele, en vaak ongemakkelijke vragen over het leven stelt.

In een kunstwerk van Do Ho Suh (foto: Jeroen Teeuwisse)

Ken uzelf

De Griekse filosoof Socrates leefde van 468 tot 399 voor Christus. Hij was vooral geïnteresseerd in de kennis over het denken. Hij sprak met allerlei mensen en tijdens die gesprekken zocht hij samen met zijn gesprekspartners naar kennis. Dit deed hij door ideeën van alle kanten te testen door middel van vraag en antwoord. Met zijn vragen haalde hij bij iemand naar buiten wat al in hem of haar aanwezig was. Zijn belangrijkste motto was ‘Ken uzelf’.
Socrates stond bekend als ‘de horzel’, een bijnaam die hij kreeg door de manier waarop hij die onderzoekende gesprekken voerde, vaak opdringerig en volgens sommigen irritant. Het bestuur van Athene veroordeelde hem tot de dood om zijn non-conformistische opvattingen en zijn slechte invloed op de jeugd: hij leerde de jeugd namelijk om kritisch te denken.
We weten alleen uit de tweede hand iets over Socrates, zelf liet hij geen geschriften na. Plato, een van zijn bekendste leerlingen heeft veel over zijn leermeester geschreven.

The Death of Socrates
Jacques-Louis David (French, 1748–-1825)

Wij hebben het tegenwoordig over de ‘Socratische methode’: door middel van bepaalde vragen in iemand de kennis naar boven halen die hij of zij al heeft.
Hoe ga jij te werk, heb je een bepaalde visie over opruimen en organiseren? Met welke ogen kijk je naar je huis, naar de ruimte die je wilt gaan ordenen?
Als je bijvoorbeeld een aanhanger bent van de methode van de Japanse Marie Kondo, gebruik je die dan alleen als inspiratiebron of volg je de regels van A tot Z?
Wat zet jou aan tot opruimen? En wanneer vind je het goed genoeg? Hoeveel tijd trek je ervoor uit? Doe je het alleen of samen? Wat zijn je gedachten tijdens het opruimen? Ken jij jezelf als het gaat om het uitvoeren van allerlei taken in je leefomgeving?

Knagende ratten

Het uitpluizen van je eigen gedachten en ideeën, Socratisch op zoek gaan naar wat je al weet, doet mij ook denken aan de methode van Paul Loomans: Ik heb de tijd – een handleiding in tijdsurfen.
Een van zijn aanwijzingen is je bewust worden van ‘knagende ratten’ en ze transformeren in ‘witte schapen’.

Wat zijn knagende ratten?
Iedereen heeft wel van die klussen die hij voor zich uit schuift, bijvoorbeeld de belastingaangifte doen, de zolder opruimen, een lastige e-mail schrijven. Je hebt er last van dat je het alsmaar uitstelt om eraan te beginnen, het kan je zelfs uit je slaap houden. Om ervoor te zorgen dat je de klus toch krijgt geklaard, ga je hem met de methode van Tijdsurfen eerst verkennen. Nog niet eraan beginnen, maar eerst een paar vragen beantwoorden:

– Wat weet ik al wel, wat kan ik al wel?
– Hoe zou ik eraan kunnen beginnen?
– Wat weet ik nog niet? Wat ontbreekt er?
– Heb ik hulp nodig en/of moet ik eerst meer kennis erover verwerven?
– Zie ik ergens tegenop omdat er iets in de taak zit dat me onrustig maakt?

Vervolgens ga je een film afspelen in je hoofd, waarbij je jezelf ziet terwijl je de taak uitvoert. Als er spanning mee gepaard gaat, kun je die ook voelen terwijl je ernaar ‘kijkt’. Hierdoor ga je een relatie aan met datgene wat aan je knaagt: je laat het van alle kanten op je inwerken en vervolgens laat je het los.
De rat is nu gestopt met knagen en is veranderd in een volgzaam wit schaap. Er volgt binnen afzienbare tijd als vanzelf het juiste moment waarop je eraan toe bent om de taak uit te voeren.
In de methode Tijdsurfen zijn er in totaal zeven aanwijzingen.

Identiteit

Als je iets wilt veranderen aan je (opruim)gewoontes kun je ten slotte, behalve jezelf op Socratische wijze te (laten) ondervragen, je ook laten inspireren door James Clear, auteur van het boek ‘Elementaire gewoontes’ (2019).
Hij stelt dat wanneer je iets aan je gedrag (of gewoontes) wil veranderen, je je eerst moet afvragen wie je wilt zijn, welke identiteit je nastreeft. Als je dat weet dan kun je het gedrag kiezen dat bij die identiteit hoort. Elke keer dat je dat gedrag in de praktijk brengt bewijs je aan jezelf dat je – stapje voor stapje – bezig bent de persoon te worden die je wilt zijn.
James Clear onderscheidt veranderingen op het gebied van gedrag, van proces en van identiteit. Bijvoorbeeld het verkrijgen van een opgeruimd huis is het resultaat van je gedrag. Iedere dag gaan opruimen is een proces (de gewoonte ontwikkelen elke avond de eettafel op te ruimen).
Jezelf gaan zien als een opgeruimd persoon is een identiteitsverandering. Dit laatste vormt de basis voor het daadwerkelijk veranderen van je gedrag.

Membrane, 1986
Antony Gormley (foto: Jeroen Teeuwisse)

Als mens ontwikkel je inzichten en denkbeelden over jezelf en die kunnen per situatie verschillen. We hebben bijvoorbeeld een identiteit als ouder, als partner, als werknemer of natuurliefhebber. Zo hebben we ook een identiteit als beheerder van onze leefomgeving: ons huis, de tuin.
James Clear: wanneer we onszelf nieuw gedrag proberen aan te leren dat niet past bij de ideeën die we over onze huidige of toekomstige identiteit (ons ‘zelf’) hebben, dan zal het niet beklijven. Als we gedrag vertonen dat wel past bij wie we denken te zijn, of willen zijn, dan geeft dat ons een plezierig gevoel. Dat gedrag genereert dan steeds weer kleine beloningen in ons hoofd. Dat helpt om ermee door te gaan.

Opruimen heeft dus zeker met filosofie te maken. Je hebt tijdens je leven een bepaalde visie ontwikkeld over jezelf in relatie tot opruimen, het zorgen voor je leefomgeving. Heb je duidelijk voor ogen wat jouw visie is? Kun je ermee uit de voeten of zou je je visie willen aanpassen?
Belangrijk daarbij is de identiteit die je nastreeft: die bepaalt uiteindelijk je gedrag.

Bronnen:
Elementaire Gewoontes – James Clear
Ik heb de tijd – Paul Loomans